07 Μάι Η Ελλάδα, το βιβλίο και τα λογοτεχνικά βραβεία
Λίγα για το πλαίσιο. Το People of Greece (POG) είναι το κοινωνικό παρατηρητήριο της qed — μια διαρκής δεξαμενή open data που παράγει εβδομαδιαίες μετρήσεις σε θέματα πολιτικής, κοινωνίας, κατανάλωσης και μέσων, με πανελλαδικά αντιπροσωπευτικά δείγματα. Η λογική του είναι να τροφοδοτεί τον δημόσιο διάλογο με τεκμηριωμένες εικόνες του τι σκέφτεται και πώς αλλάζει το ελληνικό κοινό — να λειτουργεί ως αφορμή για συζήτηση, όχι ως τελικό συμπέρασμα.
Τα ευρήματα. Το κύμα Απριλίου 2026 (n=500, online) δείχνει ότι ένας στους τρεις Έλληνες δεν διαβάζει ουσιαστικά βιβλία, ενώ μόλις ένας στους τέσσερις είναι συχνός αναγνώστης. Το χάσμα είναι κυρίως ταξικό: στα χαμηλότερα στρώματα (DE) οι μη αναγνώστες φτάνουν το 51%, έναντι 32% στα ανώτερα (ΑΒ). Για τα βραβεία, μόλις το 15% τα αναφέρει ως κριτήριο επιλογής, αλλά όσοι τα γνωρίζουν τα εκτιμούν (πάνω από 85% θετική γνώμη). Τα δύο βραβεία που εξετάσαμε — Κρατικά και Public — φτάνουν σε διαφορετικά κοινά: τα Public σε νεότερους και στην Αθήνα, τα Κρατικά κυρίως στην ανώτερη (ΑΒ) κοινωνική τάξη. Δύο διαφορετικές τυπολογίες, θεσμική και αναγνωστών, με διακριτές κοινωνικές λειτουργίες.
Η εικόνα σε βάθος. Στα είδη που κυριαρχούν στο αναγνωστικό ρεπερτόριο, η ελληνική λογοτεχνία αναδεικνύεται ως το κυρίαρχο είδος προτίμησης των αναγνωστών (τόσο η Ελληνική όσο και η ξένη απολαμβάνουν ίδια ποσοστά της τάξης του 47%-46%) και ακολουθεί η κατηγορία των αστυνομικών/θρίλερ (43%). Οι κοινωνικές διαφοροποιήσεις όμως είναι εντυπωσιακές: τα βιβλία αυτοβελτίωσης διαβάζονται από το 40% των 17-34 και μόλις από το 9% των 55+· τα αστυνομικά έχουν σχεδόν διπλάσια διείσδυση στα χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα (DE 53% έναντι ΑΒ 29%)· τα ιστορικά βιβλία παρουσιάζουν ιδιαίτερη πολιτική γεωμετρία, με το Κέντρο να δείχνει τη μεγαλύτερη οικειότητα (44% έναντι 29% στην Αριστερά). Όσον αφορά τα κριτήρια επιλογής ενός βιβλίου, κυριαρχούν ο συγγραφέας και το θέμα (61% το καθένα)· ακολουθούν οι προτάσεις φίλων (43%) και οι online κριτικές (32%)· τα βραβεία εμφανίζονται στην έκτη θέση (15%), πίσω ακόμη και από την τιμή. Τα είδη δηλαδή δεν είναι ουδέτερα πολιτισμικά αντικείμενα — συνδέονται με ηλικιακές, ταξικές και ιδεολογικές ταυτότητες.
Δύο τυπολογίες, δύο θεωρίες πολιτισμικής αυθεντίας. Τα Κρατικά και τα Public βραβεία έχουν ακριβώς την ίδια γνώση (53% και στα δύο) και παρόμοια υψηλή θετική γνώμη (86% και 87% αντίστοιχα), αλλά παρά τη φαινομενική ισοτιμία φτάνουν σε διαφορετικούς ανθρώπους. Τα Public — βραβείο αναγνωστών, μέσω ανοιχτής ψηφοφορίας — κυριαρχούν στους νέους (17-34: 59%, 35-54: 64%) και στην Αθήνα (59%), ενώ πέφτουν σημαντικά στους 55+ (39%). Τα Κρατικά — θεσμικός μηχανισμός επιτροπής — κορυφώνονται στο ΑΒ κοινωνικοοικονομικό στρώμα (66%), με πιο ομαλή κατανομή ως προς ηλικία και την γεωγραφία). Πρόκειται ουσιαστικά για δύο διαφορετικές θεωρίες πολιτισμικής αυθεντίας: το κύρος της συλλογικής αναγνωστικής προτίμησης έναντι του κύρους της θεσμικής/ειδημόνων κρίσης. Σε μια εποχή αμφισβήτησης της εμπιστοσύνης προς τους παραδοσιακούς θεσμούς, η παρατήρηση ότι ένα βραβείο ιδιωτικής πρωτοβουλίας (αλυσίδα βιβλιοπωλείων) φτάνει πιο αποτελεσματικά σε νεανικά, αστικά κοινά από ό,τι το κρατικό αντίστοιχο θέτει ερωτήματα για το πού μετατοπίζεται η πολιτισμική νομιμοποίηση. Η εικόνα όμως δεν είναι ανταγωνιστική· τα δύο βραβεία απευθύνονται σε συμπληρωματικά κοινά και, μαζί, καλύπτουν ευρύτερο κοινωνικό φάσμα από ό,τι θα κατάφερνε το καθένα ξεχωριστά.
Γιατί έχει σημασία. Οι νευροεπιστημονικές συνέπειες της μη ανάγνωσης είναι πια καλά τεκμηριωμένες. Η Maryanne Wolf (Tufts, UCLA), κεντρική φωνή στη γνωσιακή νευροεπιστήμη του «αναγνωστικού εγκεφάλου», έχει δείξει ότι η βαθιά ανάγνωση — αυτή που απαιτεί χρόνο, συγκέντρωση και αντίσταση στη διάσπαση — καλλιεργεί κυκλώματα κριτικής σκέψης, ενσυναίσθησης και ανοχής στην πολυπλοκότητα· όταν δεν ενεργοποιούνται, ατροφούν. Σε πειραματικό επίπεδο, η λογοτεχνική ανάγνωση έχει συνδεθεί με βελτιωμένη theory of mind — την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τις σκέψεις και τα συναισθήματα των άλλων (Kidd & Castano, Science 2013· Mar et al.). Διαχρονικές μελέτες (Yale School of Public Health, 2016· 14ετής longitudinal μελέτη σε πληθυσμό ηλικιωμένων, 2020) δείχνουν ότι οι τακτικοί αναγνώστες παρουσιάζουν σημαντικά μικρότερη γνωσιακή παρακμή στην τρίτη ηλικία και ζουν, κατά μέσο όρο, σχεδόν δύο χρόνια περισσότερο. Το βιβλίο δεν είναι πολιτισμική πολυτέλεια· είναι εγκεφαλική και ψυχική υποδομή.
Η μεγαλύτερη εικόνα. Σε αυτό το πλαίσιο, το εύρημα ότι ένας στους τρεις Έλληνες μένει εκτός αυτής της υποδομής — και ότι το μέτωπο είναι ξεκάθαρα ταξικό — αλλάζει βαρύτητα. Οι θεσμοί του βιβλίου (βραβεία, βιβλιοπωλεία, εκδοτικοί οίκοι, δημόσιοι οργανισμοί) δεν έχουν πρόβλημα νομιμοποίησης αλλά ορατότητας και πρόσβασης σε κοινά που σήμερα τους αγνοούν. Το ερώτημα δεν είναι αν θα βραβεύσουμε το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς· είναι πώς ο θεσμός του βιβλίου θα αφορά και ανθρώπους που δεν διαβάζουν.
Μπορείτε να διαβάσετε εδώ τα αποτελέσματα της έρευνας του People of Greece: https://shorturl.at/4bqdw
Χριστίνα Καράμπελα
Διευθύνουσα Σύμβουλος, qed social and market research
Πρόεδρος ΔΣ ActionAid Hellas
Συγγραφέας.