20 Ιαν Η εργασία αλλιώς – Νέοι και Εργασία
Η εργασία αλλιώς – Φωνές μιας γενιάς που αλλάζει τους κανόνες
Αντί προλόγου
Στην qed social and market research πιστεύουμε πως η έρευνα δεν είναι ένας ψυχρός μηχανισμός συλλογής δεδομένων, αλλά ένας ζωντανός διάλογος με την κοινωνία και την αγορά. Η πραγματικότητα γύρω μας αλλάζει διαρκώς· για να παραμείνει έγκυρη, η έρευνα οφείλει να αφουγκράζεται αυτή τη μεταβολή και να ξαναβρίσκει κάθε φορά τη θέση της μέσα σε αυτήν.
Η παρούσα έκδοση είναι αφιερωμένη στις φωνές νέων και στις αντιλήψεις τους για την εργασία. Επιλέξαμε για αυτόν τον τόμο 14 από τις 96 αφηγήσεις που συγκέντρωσε η έρευνά μας, όχι ως «στατιστικά δείγματα», αλλά ως πρόσωπα με όνειρα, επιλογές, αμφιβολίες. Μέσα από τις ιστορίες τους μπορεί κανείς να δει διαφορετικούς δρόμους: κάποιους πιο οικείους σε εμάς τους μεγαλύτερους, κάποιους πιο μεταβατικούς και μετεωριζόμενους, κάποιους πιο γειωμένους, κάποιους πιο φαντασιακούς , κάποιους πιο ενεργητικούς έως μαχητικούς, κάποιους πιο παθητικούς ή/και παραιτημένους.
Σας προσκαλώ να αφιερώσετε λίγο περισσότερο χρόνο στις φωνές που σας ξενίζουν ή ακόμα και σας θυμώνουν. Το ανοίκειο είναι αυτό που είναι πιθανό να καθορίσει το αύριο της εργασίας, σίγουρα έχουμε να κερδίσουμε αν επιχειρήσουμε να το κατανοήσουμε.
Τι θα βρείτε εκτός από τις 14 φωνές στον τόμο που έχετε στα χέρια σας:
-Στην αρχή της κάθε αφήγησης υπάρχει μια σύντομη περιγραφική αρχικά και στη συνέχεια ερμηνευτική παρουσίαση του νέου ή της νέας που αφηγείται.
-Μετά την ολοκλήρωσης της εκάστοτε αφήγησης έχει ενταχθεί μια παράγραφος με τίτλο: Επισημάνσεις για το εργασιακό περιβάλλον. Πρόκειται για μια απόπειρα αξιοποίησης της φωνής της νέας ή του νέου μέσα από την οπτική ενός «επικοδομητικού εργοδότη» με στόχο πάντα την εργασιακή ένταξη.
-Τέλος και πριν περάσετε στην επόμενη φωνή θα βρείτε ένα κενό χώρο για τις δικές σας σημειώσεις. Η κατ’ επανάληψη πλήρωση του κενού χώρου: Σημειώσεις του αναγνώστη, με τις δικές σας σκέψεις, ως απάντηση στην αφήγηση που προηγήθηκε, παράγει κάποιες από τις συνάψεις που μας λείπουν για να επιχειρήσουμε να εισέλθουμε προετοιμασμένοι στη βάσανο και στη συνέχεια να κατακτήσουμε την τέχνη του διαγενεακού διαλόγου. Οφείλουμε, πιστεύω, εμείς πολύ περισσότερο από τους νέους να προετοιμαστούμε για αυτόν, γιατί είναι δική μας ευθύνη ο διάλογος να μην ακυρωθεί αλλά να συντελεστεί. Αν τα καταφέρουμε έχουμε όλοι να κερδίσουμε, οι νέοι σε ευκαιρίες ένταξης, πρόσβασης, διεκδίκησης και κατοίκησης του συλλογικού πεδίου και οι μεγαλύτεροι σε μεθόδους προσαρμογής και διαχείρισης των προκλήσεων και των ρυθμών της εποχής μας.
Έχω εκτεθεί πάρα πολλές φορές στο υλικό της έρευνας καθώς και σε πολλαπλές συναντήσεις όπου τα αποτελέσματά της δημοσιοποιούνται και κάθε φορά συγκινούμαι γιατί αντιλαμβάνομαι πως αργά και σταθερά χτίζω μια επιπλέον γνωσία που με τη σειρά της συνεισφέρει στο σχηματισμό μιας περιουσίας ενσυναίσθησης.
Αλλά η πορεία δεν σταματά στην ενσυναίσθηση, το επόμενο βήμα είναι να συνδράμουμε, ο καθένας με τον τρόπο και τις δυνατότητες που η θέση του/της παρέχει, στην πραγμάτωση μιας διαγενεακής αλληλεγγύης. Το πρώτο βήμα θα μπορούσε να είναι η στοιχειοθέτηση μιας μεθοδολογίας διαγενεακού διαλόγου, το δεύτερο η πιλοτική εφαρμογή της στο πεδίο: στην οικογένεια, στα σχολεία, στα πανεπιστήμια, στις επιχειρήσεις…το τρίτο η βελτιστοποίησή της και το τελευταίο η θεσμική της κατοχύρωση. Έχουμε πολύ δρόμο.
Με χαρά και συγκίνηση για τους νέους μας και με υπερηφάνεια για τους συνεργάτες μου, σας παραδίδω τον τόμο αυτό ως εγχειρίδιο προετοιμασίας για το πρώτο βήμα στη μεγάλη διαδρομή της διαγενεακής αλληλεγγύης.
Χριστίνα Καράμπελα
Ιδρύτρια και Διευθύνουσα Σύμβουλος
qed social and market research
Σημείωμα του Συμβούλου Διαχείρισης Ανθρώπινου Δυναμικού της qed
Προς μια οικολογία διαδοχής
Μέχρι πρόσφατα, οι διαγενεακές μεταβάσεις περιγράφονταν κυρίως μέσα από ένα στατικό δίπολο διχασμού και ετερότητας. Το χάσμα ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον ήταν έμπλεο στερεοτύπων, ηθικού μανιχαϊσμού και αξιολογικών κρίσεων. Κατά συνέπεια, ο παρών χρόνος αποτελούσε είτε πεδίο σύγκρουσης, είτε ένα χρονομέσο προς μια μελλοντική επαγγελία.
Αυτό το παρόν, που οδυνηρά απαρνήθηκαν οι προηγούμενες γενιές με την προσδοκία ενός επίπλαστου «ευ ζην», γίνεται πλέον κυρίαρχο αίτημα στις νεότερες γενιές και αξιολογείται ουσιαστικά ως προς το «ζην» του. Το τίμημα των προηγούμενων γίνεται αξίωμα ζωής των τωρινών, οι οποίοι έχουν βιωματικά εμπεδώσει την εξάντληση, την απουσία, τη μοναξιά, την οργή, τον πόνο και την ενοχή που συνόδευε τη λογική αυτής της «θυσίας». Το κρυσταλλικό πλέγμα στόχων και αξιών που σχημάτισαν στους νεότερους οι συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας από το burn-out των δύο προηγούμενων γενιών, γίνεται το πρίσμα μέσα από το οποίο αναγνωρίζουν τη ζωή και τα προτάγματά της: ισορροπία, δικαιοσύνη, ευτυχία.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, οι managers των νέων εργαζομένων συχνά να καταφεύγουν σε μια επιδερμική τυπολογία που ψέγει τη βιασύνη και το μαξιμαλισμό των «κανακεμένων» zoomers, ενώ παράλληλα η άλλη πλευρά απορρίπτει αυθωρεί τη δυστοκία, την ιεραρχική επετηρίδα και τη γραμμικότητα των καθιερωμένων σχέσεων εξουσίας.
Πως μετατρέπεται επομένως αυτό το zero-sum game της αμφίπλευρης απογοήτευσης σε ένα plus-sum game διαγενεακού διαλόγου και σύνθεσης; Ποιος είναι ο χώρος που μπορεί να φιλοξενήσει τη συγκρότηση μιας νέας διαγενεακής αλληλεγγύης;
Το βέβαιο είναι ότι οι νεότερες γενιές μπορούν δημιουργικά και τεχνολογικά να υποστηρίξουν ένα νέο παραγωγικό πρότυπο ικανό να δημιουργήσει κοινωνικό και εργασιακό πλεόνασμα για τους προηγούμενους. Να τους διατηρήσει ενεργούς σε αυτή τη μετάβαση και να επιτρέψει την ομαλή διαδοχή τους. Ακόμη πιο βέβαιο είναι ότι οι εδραιωμένες γενιές μπορούν να συμβάλλουν ενεργά στην καλλιέργεια κρίσιμων δεξιοτήτων κοινωνικής αλληλεπίδρασης για όλους, κι ενός νέου νοήματος γύρω από το σχετίζεσθαι και τη συλλογικότητα. Κάτι που αποζητά εναγωνίως η νεότερη γενιά στο παρόν. Κι αυτό δεν είναι μόνο θέμα onboarding, εκπαίδευσης και οργανωσιακής κουλτούρας. Είναι μια νέα πρόταση κοινοτισμού. Ενός κοινοτισμού που θα έχει ως προτεραιότητα τη σύνδεση κι έπειτα τη διευκόλυνση. Που θα δώσει χώρο πρώτα στη φωνή κι έπειτα στην ενέργεια. Που θα κατανοήσει την ανάγκη πριν κρίνει τη στρατηγική. Μόνο έτσι υπάρχει γνήσια ενσυναίσθηση. Ή με τα λόγια του Μάρσαλ Ρόζενμπεργκ, μόνο έτσι δείχνουμε “empathy, before education”.
Ηλίας Γαληνός ,PhD
Founder, “The Flow”
Σημείωμα του επιστημονικού υπεύθυνου της ερευνητικής πλατφόρμας People of Greece της qed
Κάποιοι τους κατηγορούν που δεν έχουν μάθει να δουλεύουν και τα βρίσκουν όλα έτοιμα από τους προστατευτικούς γονείς της Gen X. Κάποιοι άλλοι τους λυπούνται που βρέθηκαν να μπαίνουν στον χώρο εργασίας τη στιγμή που οι θέσεις εργασίας χάνονταν και οι μισθοί κατέρρεαν. Η σχέση της Gen Z με την εργασία συνιστά κεντρικό κοινωνικό ερώτημα των ημερών. Και δικαίως, γιατί η δόμηση της σχέσης των νέων με την εργασία ακουμπά μια σειρά από σοβαρά προκλήσεις της χώρας μας: τη δημογραφική συρρίκνωση, τη διαρροή ταλέντου στο εξωτερικό, το υψηλό ποσοστό εποχικής εργασίας, τον παραδοσιακά ισχυρό ρόλο της οικογένειας. Και όλα αυτά δίπλα στις κοινές για τις κοινωνίες ολόκληρου του κόσμου προκλήσεις: τον μετασχηματισμό επαγγελμάτων που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη, τις αλλαγές στην κατανομή ισχύος μεταξύ Βορρά και Νότου, Δύσης και Ανατολής, την κλιματική κρίση.
Το ερώτημα λοιπόν σίγουρα αφορά όλους, την απάντηση όμως δεν μπορούν να τη δώσει παρά μόνο η ίδια η Gen Z. Για κάθε γενιά, η σχέση της με την εργασία νοηματοδοτεί τη ζωή της και προδίδει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την κοινωνική συμμετοχή και τον τρόπο με τον οποίο ορίζει την προσωπική της ταυτότητα. Είναι συνεπώς ατυχές να δώσουμε την απάντηση εμείς οι υπόλοιποι, πολύ περισσότερο όταν επιλέγουμε να είμαστε αξιολογικοί έναντι της Gen Z, αρνούμενοι να αποδεχθούμε ότι η σχέση με την εργασία είναι καθρέφτης κοινωνικών μεταβολών.
Για αυτό και η qed στράφηκε στους ίδιους τους νέους της Gen Z. Η παρούσα έρευνα είναι η πιο εκτεταμένη ποιοτική μελέτη που έχει πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα για το ζήτημα «νέοι και εργασία»: 96 νέοι άνθρωποι αφηγήθηκαν την προσωπική ιστορία τους για τη σχέση τους με την εργασία. Οι φωνές τους ξεπερνούν την αξία κάθε στατιστικής γενίκευσης. Σε μια εποχή όπου κυριαρχούν οι αριθμοί, η εστίαση στις αφηγήσεις 96 νέων ανθρώπων μάς δίνει μια σπάνια ευκαιρία: να κατανοήσουμε τις φωνές τους σε βάθος, πέρα από στατιστικές γενικεύσεις. Άλλωστε, μέσα από τις ιστορίες των ανθρώπων μπορούμε να κατανοήσουμε πάντα καλύτερα όσα μας ξενίζουν, στην προκειμένη περίπτωση τη λιγότερη πίστη της Gen Z στις σταθερές καριέρες, τη μεγαλύτερη έμφαση που δίνει στην προσωπική ισορροπία, την εντονότερη ανάγκη της για εργασιακό νόημα.
Μια τέτοια έρευνα δεν είναι απλώς ακαδημαϊκό εγχείρημα. Είναι συμβολή στον δημόσιο διάλογο, ένα εργαλείο που επιτρέπει σε εργοδότες, πολιτικούς και πολίτες να ακούσουν τους νέους χωρίς διαμεσολαβήσεις. Γι’ αυτόν τον λόγο, το έργο της qed αξίζει να λειτουργήσει ως παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η κοινωνική έρευνα μπορεί να δομήσει τη δημόσια συζήτηση.
Γιάννης Κωνσταντινίδης
Αναπληρωτής Καθηγητής Πολιτικής Συμπεριφοράς
Πρόεδρος Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας
Σημείωμα του επιστημονικού υπεύθυνου της έρευνας
Η έρευνα που παρουσιάζεται εδώ εντάσσεται στην ευρύτερη συστηματική παρατήρηση της κοινωνικής εμπειρίας που πραγματοποιούμε μέσα από την πλατφόρμα People of Greece. Πρόκειται για ένα μακρόπνοο εγχείρημα της qed, το οποίο φιλοδοξεί να καταγράφει με συνέπεια τις μεταβολές της ελληνικής κοινωνίας μέσα από τις φωνές των ίδιων των πολιτών και καταναλωτών.
Το 2024, επιλέξαμε να εστιάσουμε στο θέμα «νέοι και εργασία». Η επιλογή αυτή δεν έγινε τυχαία: η συζήτηση για την εργασία βρίσκεται στο επίκεντρο τόσο των οικονομικών όσο και των πολιτικών εξελίξεων, ενώ οι νέοι αποτελούν την κοινωνική κατηγορία που βιώνει τις πιο έντονες μεταβολές.
Η έρευνα υλοποιήθηκε σε δύο φάσεις. Στην πρώτη, πραγματοποιήθηκαν 60 εις βάθος ατομικές συνεντεύξεις με νέους και νέες 18–29 ετών από διάφορες περιοχές της χώρας. Στη δεύτερη, οργανώθηκαν 6 ομαδικές συζητήσεις, ώστε να εμπλουτιστεί η κατανόηση μέσα από τη συλλογική αλληλεπίδραση. Η ερευνητική ομάδα, αποτελούμενη από 15 κοινωνικούς επιστήμονες, στελέχη και συνεργάτες της εταιρείας, αφιέρωσε περισσότερες από 100 ώρες στο πεδίο που παρήγαγε ένα πρωτογενές υλικό άνω των 5.000 σελίδων και περισσότερες από τόσες στην επεξεργασία και ανάλυσή του.
Η ποιοτική μεθοδολογία μας επέτρεψε να αναδείξουμε όχι μόνο τις απόψεις αλλά και τις σιωπές, τις αμφιβολίες, τις αντιφάσεις. Το ζητούμενο δεν ήταν να κατασκευάσουμε τυπολογίες, αλλά να αφήσουμε να ακουστεί η ποικιλία των εμπειριών: από τους νέους που σχεδιάζουν προσεκτικά την καριέρα τους, μέχρι όσους δοκιμάζουν διαφορετικούς δρόμους ή νιώθουν χαμένοι.
Η μεγαλύτερη πρόκληση μας ήταν οι ίδιοι μας οι εαυτοί: η αγωνία μας να συναισθανθούμε τους ανθρώπους αφήνοντας στην άκρη τις όποιες δικές μας αξιολογικές κρίσεις. Και να ξεφύγουμε από ένα ερμηνευτικό δίπολο που θα μας παγίδευε ανάμεσα σε δύο αντιθετικές τροχιές, προβάλλοντας αντίστοιχα κάθε φορά την ευθύνη είτε εξ ολοκλήρου στους ίδιους και στις επιλογές τους (ο μύθος του απόλυτου αυτοκαθορισμού, ανεξαρτήτως συνθηκών), ή αντιστρόφως εξ ολοκλήρου στην κοινωνία, τη χώρα και την εποχή που μεγαλώνουν (ο μύθος του απόλυτου ετεροκαθορισμού, που ακυρώνει τη σημασία της αυτενέργειας).
Η σύνθεση της ερευνητικής ομάδας υπήρξε καθοριστική για να πετύχουμε την παραπάνω υπέρβαση: Οι μικρότεροι, σε παρόμοια ηλικία με αυτή των ερωτώμενων, και συχνά σε ταύτιση μαζί τους. Οι μεγαλύτεροι, με την συγκριτική οπτική της ματιάς των δικών τους γενεών. Μέσα από τις πολύτιμες ζυμώσεις δύο workshops σε καίρια σημεία του έργου – μεταξύ των 2 φάσεων και στο τέλος του field – συνδιαμορφώσαμε τους κύριους άξονες της ιστορίας και ξεκαθαρίσαμε την οπτική μας.
Από όλη αυτή τη διαδρομή βιωματικά έμαθα πως ο διάλογος με τη νέα γενιά διευκολύνεται, μόνο όταν αποδεχθείς την αδυναμία σου να ακούσεις χωρίς να κρίνεις αφενός και αφετέρου όταν αναλογιστείς το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι νέοι άνθρωποι ενηλικιώνονται: αβέβαιο, με αλλεπάλληλες εθνικές και διεθνείς κρίσεις, με αποδομημένη την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, με έλλειμα ηθικής και οράματος, με την κλιματική κρίση να μας δείχνει τα δόντια της, με πολέμους και γενοκτονίες να μας περιτριγυρίζουν.
Πως θα ήταν δυνατόν λοιπόν η νέα γενιά να επιθυμεί να ενταχθεί στο δυστοπικό κόσμο που οι προηγούμενες γενιές έχτισαν; Αν είναι να ενταχθεί θα το κάνει διαπραγματευόμενη τους δικούς της όρους. Αυτή η διαπραγμάτευση, που οι μεγαλύτερες γενιές πρέπει να την προκαλέσουν και να τη διευκολύνουν, αν γίνει με ειλικρίνεια και μέθοδο, θα καθορίσει τους νέους κανόνες, τη νέα εργασιακή ηθική και το νέο τρόπο που η εργασία θα ευνοεί ισότιμα : την εξελικτική πορεία του ατόμου αλλά και την κοινωνική του ένταξη.
Νίκος Καλασκάνης
Strategy, Marketing, and Research Consultant
Σημείωμα της ομάδας συνεντευκτών της qed
Για εμάς η αποστολή της έρευνας είναι να καταγράφει αυτό που υπάρχει και να ακούει το νέο που έρχεται. Και να τα βάζει μαζί, σε διάλογο, διαρκή και ουσιαστικό, και, μακάρι, επιδραστικό. Η εσωτερική μας ανάγκη να διαδώσουμε αυτά που μάθαμε μας κινητροδότησε να περπατήσουμε όλη τη διαδρομή. Επιθυμήσαμε και επιθυμούμε να μεταδώσουμε το μήνυμα που στέλνει η νέα γενιά.
Η πρακτική αξία των συζητήσεων που κάναμε με τους νέους ανθρώπους είναι ανεκτίμητη. Στα εργαστήρια που ήδη διοργανώνουμε με τμήματα HR, διοίκησης και επικοινωνίας, των πελατών μας, τα λόγια των νέων λειτουργούν ως καθρέφτης. Επιτρέπουν σε στελέχη και εργοδότες να μπουν για λίγο στη θέση τους, να αναστοχαστούν πάνω στις πρακτικές τους, να καλλιεργήσουν ενσυναίσθηση.
Στη συνέχεια παραθέτουμε ένα μικρό δείγμα σχηματοποιημένων αποτελεσμάτων της έρευνας που πιστεύουμε λειτουργούν ως μια χρήσιμη εισαγωγή στη διαδραστική, ελπίζουμε, ανάγνωση, των 14 νεανικών φωνών που περιλαμβάνονται στον τόμο.
Στο πρώτο διάγραμμα προσπαθούμε να αποτυπώσουμε το εξελικτικό παράδειγμα της γενιάς Ζ σε σχέση με τις παλαιότερες γενιές. Στο δεύτερο αποτυπώνουμε τα εργασιακά πρότυπα της γενιάς Ζ σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές.
Προς ένα νέο παράδειγμα
Σε φαντασιακό επίπεδο η συμβατική εργασιακή τροχιά αντιστρέφεται σ’ ένα σχήμα που εμπνέεται από το παράδειγμα της ψηφιακής οικονομίας.
Εργασικά Πρότυπα
Κάθε γενιά αφήνει το αποτύπωμά της σ’ ένα συνεχές ιδιότυπων που συνυπάρχουν.
Η Gen-Z είναι προιον της εποχής της, όπως και όλες οι προηγούμενες γενιες.
Σημείωμα του επιμελητή των συνεντεύξεων
Κάθε γενιά ενηλικιώνεται μέσα σε ένα ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο που δεν επέλεξε, αλλά που επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τον κόσμο. Οι νέοι σήμερα στην Ελλάδα δεν αντιμετωπίζουν μόνο μια δύσκολη αγορά εργασίας· βιώνουν και μια συνολική μετατόπιση του νοήματος της εργασίας: τι είναι, ποιον υπηρετεί, ποιο ρόλο έχει στη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους.
Ζουν σε έναν κόσμο αβεβαιότητας αλλά και άπειρων επιλογών, όπου οι αλλαγές διαδέχονται η μία την άλλη τόσο γρήγορα που σπάνια προλαβαίνουν να αφομοιωθούν. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι δεν χτίζουν με το βλέμμα στο μακρινό μέλλον, όπως οι προηγούμενες γενιές, αλλά δίνουν προτεραιότητα στο «εδώ και τώρα».
Ήδη από το 1992, ο Νιλ Πόστμαν μιλούσε για την τεχνολογία ως κυρίαρχη δύναμη που καθορίζει την κοινωνία. Έκτοτε, γνωρίσαμε δύο ακόμη μεγάλες επαναστάσεις: την εξάπλωση του διαδικτύου και την εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης. Η εργασία, από σταθερό πλαίσιο ζωής, μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε μια ακολουθία δοκιμών και προσωρινών ρόλων, σε ένα συνεχές «να προσαρμόζεσαι». Όπως έγραψε ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν, «οι σχέσεις και οι σταθερές αποσυντίθενται πιο γρήγορα απ’ όσο προλαβαίνουν να εδραιωθούν».
Η γενιά αυτή στην Ελλάδα ενηλικιώθηκε σε φόντο αλλεπάλληλων κρίσεων. Και παράλληλα βιώνει μια πολιτισμική μετάβαση: ο δομημένος λόγος δίνει τη θέση του στην εικόνα, οι σχέσεις γίνονται πιο σπάνιες και διαμεσολαβημένες από την οθόνη, τα συλλογικά υποκείμενα αποδυναμώνονται και η ατομικότητα καλείται να χτίσει ταυτότητα ως ένα πολύπλοκο μωσαϊκό.
Οι αφηγήσεις που διαβάζετε εδώ αποτυπώνουν βασικές όψεις της γενιάς Ζ: πολυπραγμοσύνη ή πολυδιάσπαση, προτίμηση στην οριζόντια διεύρυνση αντί για την κάθετη ανέλιξη, διαφοροποίηση από προηγούμενες γενιές στον τρόπο που νοηματοδοτούν την εργασία. Άλλοι ακολουθούν οργανωμένη πορεία, άλλοι δοκιμάζουν και πειραματίζονται, άλλοι παλεύουν με την αβεβαιότητα.
Η δουλειά του επιμελητή ήταν να μετατρέψει τον προφορικό διάλογο σε γραπτό μονόλογο με συνοχή, χωρίς να αλλοιώσει το ηχόχρωμα της φωνής του κάθε νέου. Αυτό σήμαινε περικοπή των ερωτήσεων, καθαρισμό του λόγου και συμπύκνωση ώστε να παραμένει ζωντανό το ύφος, να διατηρείται το λεξιλόγιο και το συναίσθημα. Από 8–9 χιλιάδες λέξεις πρωτογενούς υλικού, προέκυψαν περίπου 2 χιλιάδες ανά αφήγηση, πιο πυκνές αλλά πιστές στο πνεύμα. Τέλος, τα ονόματα και ο τόπος κατοικίας των νέων έχει τροποποιηθεί.
Η σειρά με την οποία οργανώθηκαν οι αφηγήσεις λειτουργεί ως μια διαδρομή που ξεκινά από τις φωνές που έχουν περισσότερες συνάψεις με την αντίληψη για την εργασία των προηγούμενων γενεών, προς εκείνες που είναι μεταβατικές, αναζητούν και πειραματίζονται και τέλος κλείνει με εκείνες που αναφέρονται σε ένα νέο αντιληπτικό πλαίσιο το οποίο ενίοτε ηχεί παράδοξο και ανοίκειο για τους μεγαλύτερους.
Στην εποχή της ατομικότητας και των παράλληλων μονολόγων, το να προσπαθείς να ακούσεις πραγματικά τον άλλον είναι πράξη σχεδόν επαναστατική. Χαίρομαι που είχα την ευκαιρία να ακούσω και να επιμεληθώ αυτό που άκουσα.